نگاه اجمالی
آیا میخواهید روی یک کاغذ سفید با مرکب نامرئی مطلبی بنویسید، که هیچکس نتواند آن را بخواند. مگر اینکه از راز آن باخبر باشد و بتواند آن را قابل دیدن کند؟ این کار خیلی ساده است، مخصوصا که بیشک مواد اولیه آن را شما در خانه دارید.
نوشتن نامه نامرئی
یک صفحه کاغذ سفید ، یک قلم مشق معمولی ، مقداری سرکه یا آبلیمو فراهم کنید و به دقت مطلب دلخواه را روی کاغذ بنویسید. کاغذ را با آبلیمو یا سرکه تر کنید. ابتدا نوشته مورد نظر تا حدی خوانده میشود. ولی بتدریج که خشک میشود، محو میگردد و هر کس که به کاغذ مزبور نگاه کند، آن را سفید و مصرف نشده میپندارد. ولی این نوشته اگر به هیچ وسیلهای قابل خواندن نباشد، چیزی بیارزش خواهد بود.
پس به چگونگی قابل روئیت کردن آن توجه کنید. کافی است که این کاغذ را روی شعله بگیرید، تا نوشته پدیدار گردد. در این مورد بهترین وسیله استفاده از یک شمع است. شمع را روشن کنید و کاغذ را به فاصله مناسب روی آن بگیرید و به هر طرف حرکت کنید تا گرم شود، بیآنکه شعلهور گردد. ملاحظه خواهید کرد که به تدریج نوشته مزبور قابل خواندن میشود.
علت ظاهر شدن کلمات بعد از حرارت دادن
آن قسمت از کاغذ که به سرکه یا آبلیمو آغشته شده است، در اثر حرارت بیشتر از جاهایی دیگر کربنیزه میشود و نوشتهها به رنگ قهوهای مایل به سیاه در میآیند. در حالی که سایر قسمتهای کاغذ سفیدی خود را حفظ میکند. همین!
بنابراین وقتی از یک دوست نامه سفیدی به دست شما برسد، تعجب نکنید و آن را دور نیندازید، زیرا ممکن است یک پیام با مرکب نامرئی در آن نوشته شده باشد، پس آن را گرم کنید تا برای شما قابل روئیت باشد.
سالهاست که منشا شکل گيري ماه براي منجمين ناپيداست. يافتههاي سفينهي سازمان فضايي اروپا ، SMART-۱، شواهد جديدي را در مورد طرز تشکيل قمر زمين نشان ميدهد. اين فضاپيما نشانههايي از وجود موادي مانند کلسيم، منيزيم و سيليکون را بر سطح ماه يافته است.با وجود اين يافتهها، دانشمندان ميتوانند منشا و شکل گيري ماه را دقيقتر بررسي کنند.
آيا ماه در ابتدا در فضا رها بوده و بر اثر جاذبهي زمين جذب اين سياره شده؟ يا اين دو جسم از ابتداي شکلگيري منظومهي شمسي در کنار هم به وجود آمدهاند؟ شايد هم بر اثر برخورد جسمي عظيم به زمين، قسمتي از زمين کنده شده و ماه را به وجود آورده است. اينها همه نظريههايي هستند که دانشمندان در مورد شکلگيري ماه مطرح کردهاند.
اما با وجود يافتههاي جديد فضاپيماي SMART-۱ سازمان فضايي اروپا، ميتوان منشا ماه را دقيقتر مورد بررسي قرار داد.اين فضاپيما با استفاده از ابزار D-CIXS توانست اثراتي از وجود عنصر کلسيم را بر سطح ماه بيابد. مسئولين ابزار D-CIXS در سازمان فضايي اروپا وجود عناصر آلمينيوم، منيزيم و سيليکون را نيز تاييد کردهاند. «مانوئل گريند» رئيس بخش ابزار D-CIXS از دانشگاه ولز ميگويد:"ما تا پیش از این نقشهی پراکندگی عنصر آهن را بر سطح ماه داشتیم. حال وقت آن است که نقشه ی پراکندگی عناصر دیگر را به دست آوریم".
در نهم اوت ۱۹۷۶ فضاپيماي روسي LUNA۲۴ به سمت ماه پرتاب شد و در ۱۸ اوت در درياي بحرانها بر سطح ماه فرود آمد. اين فضاپيما نمونههايي را از خاک ماه در منطقهي درياي بحرانها به زمين آورد.
در ژانويهي ۲۰۰۵ ، هنگامي که SMART-1 بر فراز درياي بحرانها (همان منطقهاي که سفينه ي روسي فرود آمده بود) قرار داشت، در سطح خورشيد انفجاري عظيم رخ داد. عموما دانشمندان سعي دارند تا در زمان وقوع اين نوع انفجار ها فضاپيما را دور از تابش خورشيد نگه دارند اما اين بار، اين اتفاق دقيقا همان چيزي بود که مسئولين ابزار D-CIXS منتظر آن بودند. اين ابزار با تابش پرتو ايکس کار ميکند.به اين طريق که هنگامي که پرتو ايکس به سطح ماه ميتابد،مولکولهاي سطحي ماه تحريک شده و از خود پرتو ايکس تابش ميکنند.
اين امواج از سطح ماه به ابزار D-CIXS ميرسد و اين ابزار با بررسي هر کدام از آنها، به خواص مولکولي که موج را تابش کرده پي ميبرند. در طي انفجار خورشيدي پرتو ايکس لازم براي انجام اين کار به مولکول هاي سطح ماه تابيد. پس از انجام تجزيه و تحليلها، دانشمندان اين پروژه به اين نتيجه رسيدند که يافتههاي آنها با نمونههايي که فضاپيماي روسي از همان منطقه آورده بود، همخواني دارد.
پس از ماموريت سفينه هاي آپولو به ماه در دههي ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ و نمونههاي خاک ماه که با خود به زمين آوردند ، دانشمندان به شباهت بسيار زياد مواد سطحي ماه و مواد دروني زمين که قسمتهايي از گوشته (يکي از لايههاي دروني زمين) را تشکيل ميدهد پيبردند. اين نتايج نشان داد که به احتمال زياد ماه بر اثر برخورد سياره اي به اندازه ي مريخ با زمين، از زمين کنده شده و در فضا رها شده است. اما مشکلاتي هم در اين نظريه وجود دارد. مثلا ايزوتوپهايي که در سنگهاي ماه پيدا شده و در زمين موجود نيست.
"گريند" مي گويد:"در نتيجه ميتوان گفت که سنگهايي که سفينههاي آپولو با خود به زمين آورده اند، تنها متعلق به بخشي از سطح ماه است و گواه بر وجود عناصري خاص در کل سطح ماه نيست."
با به دست آوردن پراکندگی عناصر مختلف بر سطح ماه، دانشمندان میتوانند ترکیب مواد در زمین اولیه را دقیقتر مشخص کنند. همچنين ميتوان گفت که ممکن است بيشتر عناصر ماه از جسم برخورد کننده با زمين (به اندازه ي مريخ) گرفته شده باشد و اين دليلي است بر متفاوت بودن بعضي از عناصر زمين و ماه. براي پيبردن به عناصر داخلي ماه در آينده دانشمندان به مدلهاي دقيقتري از ساختار و تحول قمر زمين نياز خواهند داشت.
دبیر_فیزیک دبیرستان های سرپل زهاب
